Cebur nuju daging

Bébék Punyah

Saking Wikisource

Bébék Punyah (2004)
by Madé Taro
prev
37495Bébék Punyah — prev2004Madé Taro
[ Title ]
Bébék Punyah

Made Taro


PERPUSTAKAAN
PUSAT BAHASA
DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL







Penerbit
Balai Bahasa
Pusat Bahasa
Departemen Pendidikan Nasional
Bekerja Sama dengan Pemerintah Kota Denpasar
2004


[ 1 ]
Bébék Punyah

Pangawi
Made Taro

Pamahbah
Ida Bagus Darmasuta
Kepala Balai Bahasa

Pangorég Basa
I Made Budiasa

Pangortén Kulit Buku
Ida Bagus Martinaya

Penerbit
Balai Bahasa
Pusat Bahasa
Departemen Pendidikan Nasional
Bekerja Sama dengan Pemerintah Kota Denpasar
2004

Genah Penerbit
Jalan Trengguli I Nomor 20, Tembau, Denpasar
Telepon (0361) 461714
Faksimile (0356) 463656

ISBN 979-685-397-3

[ 2 ]
PENGANTAR

Puji, syukur merupakan sebuah ungkapan yang paling pantas kami ucapkan di awal pengantar buku ini. Rasa syukur itu lahir dari kesadaran akan limpahan spirit yang diberikan oleh Ida Sang Hyang Widhi Wasa kepada pegiat-pegiat sastra, spirit untuk senantiasa terjaga dan berbuat untuk kepentingan sastra. Karena spirit itu maka lahirlah berbagai karya, kerenanya pula maka terbitlah berbagai buku sastra. Spirit telah mendorong kita berbuat untuk memformulasikan ide-ide ke dalam karya estetis. Setidaknya perbuatan itu merupak­an cara seseorang untuk mewujudkan daya religiusitasnya melalui persembahan berupa karya sastra.

Terbitnya kumpulan puisi Bébék Punyah karya Made Taro membuktikan bahwa semangat berkarya di kalangan sastrawan di Bali sangat terjaga. Buku ini menyusul beberapa buku sastra Bali modern yang telah diterbitkan oleh Balai Bahasa Denpasar. Made Taro adalah budayawan Bali yang banyak memberikan perhatian pada kearifan lokal, terutama minatnya yang mendalam padaermainan tradisional yang memadukan antara bahasa (syair), musikalitas (gending), dan gerak. Oleh karena itu, nuansa yang tertang­kap dari puisi-puisi dalam kumpulan puisi ini sarat dengan pilihan kata yang ditujukan untuk menjaga musikalitas, namun tetap men­jaga makna keseluruhan puisi. Selintas tampak bahwa puisi-puisi itu beranjak dari irama permainan tradisional, terutama karena diban­gun dengan pilihan kata dari bahasa Bali lumrah dan ditegaskan dengan berbagai bunyi yang sudah akrab dalam ujaran berbahasa orang Bali, seperti éla épong, bug...bug, cret, ngak, pyak...pyak...pyak, plong, cing cing, cimplungan, lang lang i lilang. Namun, dibalik permainan kata dan bunyi yang seolah-olah mengajak kita ber­main-main sesungguhnya terkandung muatan ide yang sangat serius dan mendalam. Ide yang tidak mungkin akan lahir dari penyair yang tidak memiliki daya kontemplasi dan ketajaman melihat fenomena sosial yang sedang terjadi dalam masyarakat. Cara pengungkapan [ 3 ]yang cenderung mataforis memberikan kemungkinan penyair meng­gunakan karakter suatu benda atau makhluk sebagai sarana melukis­kan dan membandingkan karakter manusia maupun kondisi sosial­nya. Kecenderungan ini dapat dilihat pada pemakaian istilah bébék, bang kembang, babuang, kembungan angin, don camplung, jaran, dedalu, ancruk, lindung, dan sebagainya. Melalui puisi-puisinya Made Taro mengajak pembaca melakukan autokritik terhadap irama hidup ini, seperti halnya irama-irama sadar dan bawah sadar manu­sia yang menyeret kita dalam permainan peradaban. Oleh karena itu, puisi-puisi ini pantas dibaca karena ia memberikan kesempatan bagi kita untuk tertawa, setidaknya menertawakan diri kita sendiri.

Pada kesempatan ini kami menyampaikan terima kasih kepada Bapak Made Taro yang telah memberi kepercayaan kepada Balai Bahasa untuk menerbitkan kumpulan puisi ini. Ucapan terima kasih juga kami sampaikan kepada Pemerintah Kota Denpasar karena telah memberikan bantuan dana melalui program kerja sama kebahasaan dan kesastraan yang telah dibina dengan baik selama ini. Tidak lupa kami menyampaikan terima kasih kepada saudara Drs. I Made Budiasa, M.Si. selaku penyunting dan kepada Ida Bagus Martinaya selaku ilustrator kulit buku.

Denpasar, 2004



Ida Bagus Darmasuta

Kepala Balai Bahasa Denpasar

[ 4 ]
PAMAHBAH KALIH PANGAKSAMA

Astung pungku atur, angayubagianing idep, piranti dredaning manah sané kabilih patut aturang titiang pinaka pangawit sajeron­ing pamabah kalih pangaksama cakepan puniki. Péhning empehang manah suci ning puniki wedalang titiang sangkaning pangayubagian titiang majalaran antuk pasuécan Ida Sang Hyang Widhi majeng ring para oneng, pangawi susastra sané tan surud-surud masuci laksana ring pawerdian kalih panglimbak susastra druéné. Antuk punika, para pangawi druéné nénten rarianan ngamedalang awi-awian. Kandugi terbit makudang-kudang cakepan susastra. Sangkaning péhning pa­suécan Widhi puniki, sarana kanti midabdabin pangragrag susastra, mabuat pisan kanggén numbuhang rasa langö, rasa basa, kalih rasa gama. Tan pariwastu katur marupa susastra.

Pupulan puisi Bali Modern sané mamurda Bébék Punyah awian Made Taro, pinaka bukti toh dira pabuat para pangawi susastra Bali druéné kantun dumilah. Cakepan sané kamedalang puniki wantah terbitan runtutan buku susastra Bali Modern sané sampun keter­bitan olih Balai Bahasa Denpasar. Made Taro sané ngawi pupulan puisi puniki, inggih punika budayawan Bali sané oneng tur makéh maosang indik keinggilan budaya daerah druéné, pamekas sajeron­ing permainan tradisional, sané nyepukang basa, gending, kalih sesolahan. Antuk banget toh dané ring wewidangané puniki, punika mawinan sajeroning puisi puniki kainggilang pisan milihin kruna basa sabdalamkara mangdéné anut ring tembangipun, yadiastun asa­punika kagilikan kasuksmanipun kantun manggeh. Yening matra­-matra uratiang, pupulan puisi puniki kadasarin antuk gending-gend­ing sekar alit sané kanggén sajeroning alit-alité maplayanan. Puniki kaciriang antuk gegelikan kruna basa Bali kepara, katugesang antuk rasa basa sané sampun kauiningan pangartosipun olih wang Bali, inggiih punika basa Bali lumrah. Contonipun: ela épong, bug ... bug, crét, ngak, pyak...pyak...pyak, plong, cing cing cimplungasn, lang­lang ilalang. Yadiastun sekadi akéhan sabdalamkaranipun, ngawé [ 5 ]ulangun sajeroning maplayanan, sakewanten taler nenten sandang nistayang indik daging kasuksman sane dahat nyuksma sajeroning puisi inucap. Daging kasuksman sane janten nentan pacang medal saking pangawi tuna pangaweruh, tuna ring panglimbak prakempan aab jagate. Sapunika teler tata cara nguak lawangan basa-basita sekadi imba-imba metaforis, sarana kanti pangawi nguripang kawentenipun i punyan-punyanan, i batu, i beburon miwah sane tiosan mangdene pikanten rasa basanipun sekadi panglaksanan i manusa, makamiwah kajantenang ungguan genah ipun. Kawentenan puniki kajantenang antuk bebaos: bebek, bang kembang, babuang, kembungan angin, don campiung, jaran, dedalu, ancruk, lindung, miwah sane lianan. Puisi Bali Modern Made Taro puniki nguehin para janane pangle­mek sajeroning ngamargayang kauripan ring mercapada. Minakadi ring daging jagat sane tan manut, sane nganjudang i manusa ring daging kewentenan jagate sane tan patut. Antuk punika puisi Made Taro puniki patut pisan wacenin. Punapi ke mawinan? Santukan puisi puniki prasida ngawe ida dane miwah sapa sira ugi, pacang prasida ica kalih ngicain ragan ida dane soang-soang.

Sangkaning galah punika titiang ngaturang suksmaning ma­nah majeng ring Bapak Made Taro sane sampun cumpu tur sam­pun ngadungang rasa prakanti percaya ring Balai Bahasa Denpasar, nerbitang pupulan puisi puniki. Suksma taler aturang titiang ring Pemerintah Kota Denpasar sane sampun mapaica wantuan malarapan saking program kerja sama kebahasaan dan kesusastraan sane sampun mamarga becik punika. Taler nenten lali titiang ngaturang suksmaning manah majeng ring Drs. Made Budiasa, M. Si. pinaka pangoreg basa, kalih ring Ida Bagus Martinaya pinaka pangorten utawi ilustrator cakepan puniki

Denpasar, 2004



Ida Bagus Darmasuta

Kepala Balai Bahasa Denpasar

[ 6 ]

DAGING CAKEPAN

  1. Pengantar
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    i
  2. Pemahbah
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    iii
  3. Daging Cakepan
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    v
  4. Bebek Punyah
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    1
  5. Bang Kembang
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    3
  6. Bale Bunder
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    4
  7. Sarwa Gita
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    5
  8. Babuang Buntut
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    6
  9. Togtog Sirah
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    7
  10. Ngalih Roang
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    8
  11. Sira Pangawi
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    9
  12. S u t
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    10
  13. Kekelik
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    11
  14. Kembungan Angin
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    12
  15. Don Camplung
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    13
  16. Jikjik Jaran
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    15
  17. Magonggang
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    16
  18. Mabongbong
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    17
  19. Nyegut Kecer
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    18
  20. Plalian Cara Jani
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    19
  21. Doh Sawat
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    21
  22. Tembang Dedalu
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    22
  23. Kepyak
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    23
  24. P l o n g
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    25
  25. Tiang Maboya
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    27
  26. Nungkruk
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    28
  27. Ngagalok
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    29
  28. S i k ...!
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    30
  29. Ngoncang
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    31
  30. S e p i
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    33
[ 7 ]
  1. Sundih
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    34
  2. Ancruk
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    35
  3. Pan Jantuk Magatra
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    37
  4. Nguntap Bali
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    39
  5. H o l i d a y
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    41
  6. Cimplungan
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    4
  7. Masulub
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    5
  8. Kipak-kipek
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    6
  9. Lampahan 1, 2
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    7
  10. Satak Klepug
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    8
  11. Briuk ... Sil!
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    9
  12. Ngejuk Lindung
    ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
    10
[ 8 ]

AMPURA


Ampura Ratu

puisi anyar puniki

pinaka cening alit

wau midep macelana katok

durung uning maklambi

napi malih madestar


Made Taro


vii

[ 9 ]

BÉBÉK PUNYAH
Punyah bébéké punyah
liat barak
kampid kebat
baong nguad
tandang ngimbang
- Bébék punyah éla épong

Punyah bébéké punyah
mamunyah di gumi wayah
rurung beneng kabélokang
carik cupek kalinggahang
dueg ngundukang
aluh ngolohang
gampang ngamunyiang
- Bébék punyah éla épong

Punyah bébéké punyah
ngadu wanén ngadu jengah
keneh puyung mamogol
gemelan anggon sikut
wanén mabriuk
ngambiar masuryak
nungging nyungkling
ngandang nganjuh pati kacuh
- Bébék punyah éla épong

Punyah bébéké punyah
ngalih ambah ngulah menang
lawan magedén-gedénan tambur

[ 10 ]

makatong-katongan ngebug
bur bur bug gedebur gedebur gedebug
sing munduk bongkol-muncuk
bur bur bug gedebur gedebur gedebug
ngambul punyah ngelur nyalung
bur bur bug gedebur gedebur gedebug
tambur bedah panggul lung
- Bébék punyah éla epong

Punyah bébéké punyah
bébék punyah aluh nampah
benyah guminé benyah
kulkul banjar milu punyah

Denpasar, 2002

[ 11 ]

BANG KEMBANG

Bang kembang
bungah kembang
tunjung biru tunjung bang
angsa empas mangiber
sarwa sekar mangigel
nembang kumambang
liang atine liang
rumaket kayang-kayang

Sat asat
yeh yeh telaga asat
ngunngun sang angsa amegat
nilar sang empas
sawitra lawas
mapasah rumasat muputang unduk
dumadak wénten genah kacunduk

Denpasar, 2002

[ 12 ]

BALE BUNDER

Ada ngancuk
ada nunjuk
ada nyujuh
kadang roang
nyujuh balé bunder
sreok kelod
sreok kauh
bug ...!
bug ...! bug...!
ulung seka bungkul
balé bunder umahin bikul

Denpasar, 2002

[ 13 ]

SARWA GITA

Cingakin padine ngegirang
nanjekin cegikan pindekan
pirengang kricikan toyané
ngulangun oncangan rindiké

Pak tani ngawi sarwa gita
ngiket ngorten swaran jagat
pak tani nabuh sarwa kidung
mungbang enggung ngatengkung
dol i bondol
crét i cétrung
ngak i cangak
kring i jangkrik

Sami ngapti
ring sang ngardi

Denpasar, 2002

[ 14 ]

BABUANG BUNTUT

Wang wang kut
babuang tara maikut
basang bané bendot nyantung

Wang wang kut
bintul boya magutgut
sempéngot ulian morot

Ngudiang kirig-kirig ngaduriang
jerih matindih kamulan?
tendas bongglak batan longan
goar-goar di pumaban

Denpasar, 2002

[ 15 ]

TOGTOG SIRAH

Togtog sirah
ketogang sakadang sirah
ulah apang késah
togtog uli pengkeban

I Kempul I Kembar
buin I Celomang
sing ja lén ané ngrékang kuku
sing ja lén ané ngrukang siku
tikeh pandan anggon belat
keneh beneh anggon nakeh

I Pengalih I Pengeleb
tebag katebag
edeng kaedeng soang-soang
depang galang kalah-menang

Togtog sirah
ketogang sakadang sirah
krék i barak ngobar
krék i pandan buyar
sing ja lén ané ngrékang korék
sing ja lén ané mretang berek
di pengkeban mabudi ngeléb
di peléban ngoyong magandong

Denpasar, 2002

[ 16 ]

NGALIH ROANG

Incang-incang ancog
ngalih roang pada mapatpat
ngalih roang pada malima
ané kecag ngulat ketipat
ané menang ngelutang lima

Cog cog makecog
incang kawan incang kebot
gelut uyut buut marebut
lung baong lung jagut
bebotoh kalah
bebotoh menang
briaaagg ...!
buka nyawan
sambeh sambrag

Jani indayang itung
kudang pakembar kélangan gelar
kudang bebotoh kalahin kemong
sa..., dua..., telu...!
upah masupat gondong
maketelun negen gong

Denpasar, 2002

[ 17 ]

SIRA PANGAWI

Cis ulam kumis
nglangi ngulangunin
cuk ulam tanduk
ngigel ngégol ngangguk

Cis bias putih
mimih kaanggé bungah
lumut igelang ombak
katon sarwi sumringah

Saking nguni jagaté budri
tan renga sira pangawi
rahina wengi puput nglumbih
bebungkilan saulah-ulih
tan kayun nancebang carang
tan suka mulihang bulih

Cuk bias anyud
cis ulam kampih
mimih Déwa Ratu
kaang barak magelung timah
lumut gadang magelung kawat
Buuurr...!
pirengang ombaké gelar-gelur
gebiar-gebiur ngebug pagebag
sira sané ngawi-awi
sira jati pangawi

Denpasar, 2022

[ 18 ]

S U T

Jrijiné pada kembang
ngrebutin kalah-menang
don
batu
dui
gunting
dluang
tembang
suryak
kalah-menang
bingar kembang

Jrijiné pada kembang
ngrebutin kalah-menang
jadma
buron
semut
gajah
agung alit
nista utama
temah-katemah
amah-kaamah
menang-kalah
bareng gelah
barengé makada payu

Denpasar, 2002

[ 19 ]

KEKELIK

Kekelik muani
matuturan alon
angin banban
ninggah dapdap
Luh, ditu laku nyebun
di bongkol belatung
duur pangkung

Tusing mabinaan
matanai masunaran
muncuk cemara
muncuk bingin
carang canging
ngambyar nyadang galang
Kanggoang lawatan
rumasat i carang dapdap
nyungkemin i cening

To dingehang
i goak ngagaok
bedak layah
ngimbang
ngelodkauhang

Denpasar, 2002

[ 20 ]

KEMBUNGAN ANGIN

Alit-alit pasisi kangin
nambung kembungan angin
matembung sapisan
liang sapisan
liang suryaké liang

Kembungan angin
nglayang iing
nglayut ngaduluang
makebur makenyung
nyaruang takut ulung
liang suryaké liang

Kembungan angin
nglayang ampehang angin
nglayut ke langit pelung
nglayut anginé ngepah uli bungut
nglembat anginé bedah uli basang
nglayut i basang puyung
nglembat ngatebenang
ulung
horééé...!
Liang suryaké liang
liang puyungé liang

Denpasar, 2002

[ 21 ]

DON CAMPLUNG

Don camplung
cingak sira ring sor
sirsir angin
ngelut tangkah, ngilgil
tigang warsa mapasah
pangkah i sampan
mlayar ke tengah

Don camplung
cingak sira sané nyurat
wénten pawarah anak mlayar
nyampuh segara jengah ngurasah
deres arus nganyudang sampan
ngelut angin ngulah ke tengah
nyulub ombak mungkab ambah
nincap jagat ngulat manah

Malih pidan i sampan mawali
i don camplung nartayang
sampun macemplung
ring segara pelung
banggayang sirep
reprep
madakep

[ 22 ]

Don camplung
makudang bidang sampun mulungan
makudang carang sampun kacadang
mlayar i sampan
mlayar ngatengahang
napi malih jagi katincap

Denpasar, 2002

[ 23 ]

JIKJIK JARAN

Jikjik jaran
makajikjik i jaran
kaplugang tendase
kaperang batise
ruketang awake
andupang plaibe
depang nongklang nglukar padang
depang ngrubuh ngipuh kaang

Jikjik jaran
makajikjik i jaran
numbrag nrejek sungsang
ngipuh ngrubuh labuh
lamun jati wanen
pada pecik cunguhe
pada kedeng ikuhe
pada tigtig tangkahe

Andupang
terus andupang
ane kaandupang sing dadi makirig
ane nengkleng sing dadi malaib
ane wanen sing dadi mreren
jemak pecute jemak tumbake
rugrag rurunge borbor gununge
....
dong kadena
umah omang-omang

Denpasar, 2002

[ 24 ]

MAGONGGANG

Kuluké magonggang
magarang balung magarang tulang
basongé mabongbong
ngongkong di batan longan

Kuluke magonggang basonge ngongkong asuné makerah
kaing-kaing
cicingé magetih bunguté bongkang tatuné lung kikilé
rograg basange rograg
Auuu...!
basongé nyalung
ngulun di batan longan

Kaing-kaing kuluké
ngulun-ngulun basongé
mabongbong sing magarang
mabongbong apang magonggang
keto ngalih pamenang

Denpasar, 2002

[ 25 ]

MABONGBONG

Jangkrik bongol
jangkrik lonjong
saling ipuh di tembolong
tuah nyalanang jengah
di cakepan kaucap

Ngasen i lonjong
gebog i bongol
mamocol i narnar gading
limang lemeng bakat tabing
duur pangkung sisin abing
sing madaya jerih kalilih

Umung suryaké
punyah bebotohé
ngajah-ajah juru kembar
pelih awaké nyarca
pelih nyadekin raga
tegarang kili uli bungut
tegarang tongsok uli ikut
depang layahé magutgut
depang jengahé marebut

I lonjong ngring
kring kring kring kring
jani payu matempuh getih
jani payu megatang kampid
bisane nangtang mabongbong
tusing pedas apa tohin
tusing tatas nyén bélanin

Denpasar, 2002

[ 26 ]

NYEGUT KÉCÉR

He, Jero!
Jero Jeruti!
pedasang tegarang
nyén beténé
nyengenget didian
peluh ngecah daki coah
bungut béngor sluar-sluér
mua badeng gigi cuak
nyegut kécér
satus rupiah kanggo

Tegul limane si duri
tinjikang batisé
tonjokang tangkahé
lantangang baongé
delikang matané
cegutang giginé
satus rupiah kanggo

Nyén to matapel bondrés
nyén to magigi rangap
nyén to mamata ledap
nyén to malima gudip
nyén to makuping budeg
sing rungu bongkol suryak
pantes satus léar
kauluh sing munduk

Denpasar, 2002

[ 27 ]

PLALIAN CARA JANI

Plalian cara jani
aluh ngalih aluh nganti
kapal raket ngrandah langit
kebiar-kebiur mesuang tatit
sakti ngardi gumatat-gumitit

Plalian cara jani
melah-melah aluh milih
Tuan Batman nyodok perampok
Tuan Ronaldo ngincang ngebog
mobil balap ngebut ngepot
lingga guminé
wayah tetepaké
gemuh unduké
mlegendah lampahe

Matégtog nyodog
alit-alite mamotoh
uli kaja nganteg kelod
magilir karangsukan
magilir kamemegan
padidi ngandupang
padidi ingkel-ingkel
nyén kadén ajak kendel

[ 28 ]

Plalian cara jani
aluh nyeluk aluh nyaluk
aluh-aluh sing mapeluh
ulah aluh nguluh kantong
ulah aluh ngulah bengong
pecik kenop pledat-pledot glenjat-glenjot

Béh, aluh ngalih liang
sing tawang liange mabekel mamung
sing tawang mamunge mabekel puyung

Denpasar, 2002

[ 29 ]

DOH SAWAT

Tampak ring ungkur
kantun katon, Déwa
durung nglimbak
segara jimbar
durung ngregah
rejeng gunung
mutbut lateng ngiu
morbor lateng layar

Yéning wantah nolor
nampek, dayuh tur landuh
tan péndah i weteng ebuh
nyedot angkihan tan kayun ngembungang tangkah
ngwilang bintang tan ngamolihang lelintangan
Napi luihan ring sang ngumbara
makudang warsa ninggal genah
nrugtug sané karuruh
nguber wates doh sawat

Tampak ring ungkur
kantun katon, Déwa
pitulas segara gunung
durung prasida ngwangun raga
napi malih ngorten jagat
Becik urati soang-soang lawat
sios punika doh sawat

Denpasar, 2002

[ 30 ]

K E P Y A K

Pyak pyak pyak
telung tindak makepyak
néngkléng di bangkiang
nungkruk di bungut
Pyak pyak pyak
mara ngenjek bokong
tonden ngecog baong
liwat basang liwat tangkah
tolih kuri beneng arep
nglayung nglejat
gacok kalawan gacok
nganjek di gidat

Pyak pyak pyak
jani nganteg di tendas
garis alis anggon galah
nyongkok alon-alon
matimpuh alon-alon
ngrépé gacok da nungging da ngejitin
di tendas tongosé nunas
carik kudang cutak
tegal kudang palebahan
kenehé makejang gelah

Denpasar, 2002

[ 31 ]

TEMBANG DEDALU

Sadurung sirep
sambeh i dedalu
nglandok nglanting
macepol nungging
nganggit kepusan kampid
Becik suratang
anggén tembang

Sadurung sirep
ngiring nguleng kayun
sarahina sampun kamargiang
peluh ngecah nimuh winih
nutdut dauhan mundut pabaan
Puput kalih pada
kasurat ring angga

Malih jebos laliang sané lintang
boya mawali malih
nguningayang pesengan
napi malih ngulapang tangan
Ngraris mamargi gegesonan
nglancut lancingan
ngangenang kangen

Durus mamargi, Ratu
wus kauneb koriné ungkur
wus kasineb kandané sampun
bénjang semeng malih panjangang
banggayang ring cakepan

[ 32 ]

bibit aboté katembang
banggayang i dedalu jengah
munduh kampid pongah jamprah

Yéning wénten galah
durus rauh malih, Ratu
tembang puniki kaanggen nyakup
sané tan kabaos puput
Kantun ngriung suaran I Ratu
“Nu lantang satuane Cening
mani lanturang buin”

Denpasar, 2002

[ 33 ]

P L O N G

Bawakang plong
lantangang masi plong
ané bawak goloh
ané lantang nyupitang goloh
dija cupité goloh
cupité dija-dija cupek
enggalang orahang plong
sing ada golohan tekén plong
muter-muter plong
dija-dija plong
plong ditu
plong dini
petekin kudang plong suba majalan
apa nyandang plong?

Kone aluh ngorahang plong
di golohé di johé aluh ngorahang plong
di cupeke di cupite aluh ngitungang plong
nah, jani maakang cupité
nyupek-nyupekang cupité
sinah sukeh ngeplong di cupité
sinah sukeh ngeplong di bunguté
galahé goloh nyupek-nyupekang
plong sing plong cupeke makada mua barak
plong sing plong kudang mata kudang suryak
Plooong...!

[ 34 ]

Masuryak didian
menang didian
ngejoh-ngejohang cupeké
ngejohang sing ada buin saratang
elah ngeplong
aluh ngeplong
munjuang bungute plong
pulungang munyiné plong
dangsekang kenehé plong
édengang wanéné plong
Plooong...!

Denpasar, 2002

[ 35 ]

TIANG MABOYA

Tiang maboya ne di bucu
bok dawa misi kutu
kereng ngutil né tengawan
cunguh besil senget nyawan

Tiang maboya né si malu
semu wirang sada galak
bungut munju cara bubu
baong lantang baong cangak

Apa buin né di tengah
gigi renggah kulit kahkah
sawai-wai maudeng selem
liu munyi degag delem

Makejang ngaku cara taluh
sisi geruh tengah nyangluh
patuh dogén makabungkul
tain cicing tain kuluk
endih api endih sambuk
leh di sisi tengahné semuuk

Denpasar, 2002

[ 36 ]

NUNGKRUK

Panyumu makejang patuh
matimpuh ngadung semu
nyen kasengguh payu
kadalih ngemel batu

Kebatang limané
da takut cegut gujir
sijang-sijang makejang sayang
kejut-kejut makejang takut
kija tujuhe mlinder
kija batune magujir
genepang pitung itungan
genepang ngitung petapan
nungkruk maplisahan

Peteng pedasang nabing
itung enjekan uli kuping
abesik ane nyiksik
aukud ane ngliud
dumadak katebag
wong corah wong degag
nungkruk ngurip idep
nguleng panah nguleng manah
aluh ngabag
aluh nebag
aluh ngungkab
mudi manah ané maungkab
makejang gelah

Denpasar, 2002

[ 37 ]

NGAGALOK

Nguda pelimunan
goaké ngagalok
tondén matengeran
pengina tuun
Men Kuuk bangun

Apa bakat ngagalok
taluh kepit makejang ngapit
pitik cenik makejang ngepil
Kanggoang engkak-engkak
munuh-munuh bungan ancak
nyen nundén nguber bangkok
élah ngenot sukeh ngebog

Kenehé ulah ngamah
betek mamengkang
ngliud mamelud
Kaden aluh nyagrep
sakancan mentas kabatek
sakancan lemet kaiket
Pitiké nu di taluh
nawang dayan goak
ngejoh manuh paak nyarap

Ngagalok goaké
nglingkung nglukus ikuh
menceg di penukub
ngantos taluh semuuk

Denpasar, 2002

[ 38 ]

S I K ... !

Sarwa panjak pabaané
gogos olog-olog
jering kirig-kirig
kolak engkak-engkak
nyegir di tengah
ngobar ngendih
abih kenci

Pilih-pilih nganuunang
nyumu bala gumarang
nglantur sampe pamanis
pangabih anggon sasilib
galah mati
ulian pelih padidi

Raja besar barak ngobar
pesu mataksu
mengkeb mateeb
tuun si duri nyirin gumi
dadi kalah sing dadi mati
dikalahé menang durinan
dimenangé masesirik
Siiikk . . . !
nguyak sakancan panjak
nyen bani tekén gelah

Denpasar, 2002

[ 39 ]

N G O N C A N G

Di bale kulkul
menek peteng
alit-alit ngoncang
ngadung panggul
ngadung tetepak
ngilit pangawit
ngulat pangawak

Encep oncangé
molos nyangsih
iring periring
dung kalawan ding
tegteg pangugalé
pangus lanang-wadon
mapangiba peteng

Ngenjek pengecet
ngeseh ngedas lemah
pangugal onyah
nanjek angget-angget
nyandet becat ngucek pegat
ngoték tengal nylangkit singsal
bingah-binguh pangoncangé
kutus kulkul gulgul panggul
kutus kulkul tepak pangugal

[ 40 ]

Galang kangin
makiré endag ai
i kempul ngambul
i cegir bengong
uli tuni nganggar panggul
pidan kadén mulang gong

Denpasar, 2002

[ 41 ]

S E P I

Ulung jaum akatih
nglenting di kuping
tondén madan sepi
Ngandet angkihan
adauhan
tusing makrisikan
tondén karasa sepi

Ngalih sepi di petengé
ngendus puyung di suungé
sing mamunyi anginé
ngoyong sang tumuwuh
uli bongkol nganteg muncuk
sing mamunyi sepiné

Sepi mamogol
sepi mamuyung
majalan alon-alon
buka kuing-kuing
kema-mai mondong umah
nyujuh muncuk dlungdung
ngrepé sing mamunyi
ngrepé di sepiné
mamunyi sepiné

Denpasar, 2002

[ 42 ]

S U N D I H

Di petengé
ngaba sundih megat rurung
ngenah balangé
ngigel mlalung
sinah jamboté
jering nglayot
makecog nyotot
Paekang apang pedas
yadin cenik
milu masi ngundukang indik

Ngendih sundihé
kedip-kedip kasuryanin
kebir-kebir kaanginin
Lemahe cara puikang
puik buakang galang
Sagét ngulkul i belatuk
kedék manggul suksuk
Dija ada balang
makecog cara dangap
dija ada sundih
ngabkab ngendih
ngungkab urah-arih

Denpasar, 2002

[ 43 ]

A N C R U K

Awak cenik
ngliud agud
da ngendah
pangkah langgah

Kapitui
matimpal lelipi
masomah lelawah
nu aéngan
naga sungsang
kules lantang
aselepan
satus ancruk
nguad waduk
nuut kemaruk

Mula yus gumi
ancruk nylubsub nyelag duk
takep papah kaput takut
bantas alawatan
sing pesan maan sunaran
kudang kampid kudang ikuh
nyabsab ngasab ngembud ngaud
impus tambus paksa kabaksa
amah motah punyah ngutah

[ 44 ]

Kliad-kliud
ngliud agud patapan idup
ngitung endagan patapan tuyuh
dumadak rauh galahe nyujuh
nyuh amah nyungah
kembang amah kumbang
ditu di muncuk amah-kaamah
apang tatas nyén mamunyah

Denpasar, 2002

[ 45 ]

PAN JANTUK MAGATRA

Nuju kacunduk
magatra Pan Jantuk
subuk ortané
numpuk sebeté

Inget layangan makorot?
ditu nyanggol
di muncuk kelampok
kayang akah bongkol
makatrol magayot
magentos beton

Tegal jagung
genah magayung
masahsah mabungkah
payar-payar kelangan got
apang elahan main golf
jelinjing pabelat
milu kacakup sertifikat
yeh mampet
subak mrebat

Di pesisi kelod
nampi pasih aad
cerik-cerik mrerod
makekarang bungan kapad
nyuluh ulad-ulad
munuh yuyu gremong
awaregan kanggo
Da Cening ngapak-apak
satpame galak-galak

[ 46 ]

pasisine ento kocap
genah turis nglincak

Buin apaletan
sabilang Galungan
ngekoh ngurab lawar
kone aluhan ngarap
pizza lan salad
Nguda tuyuh-tuyuh nyalud sémér
kaden di toko Eng Kwat
bir bintang makerat-kerat

Sebet Pan Jantuk
kobet maunduk
makeceh yeh mata
ngangen duk subana
"Lacuran Cening lekad
luungan i maluan"

Nuju kacunduk
kubun Pan Jantuk
ngob tiang ngiwasin
homestay di bale dangin
bungalow di bale dauh
garasé di balé daja
di paon mapasah-pasah
kompor listrik, microwavé
prabot rak, kulkas
Jejeh bani tiang matakon
"Pa, dija Bapa i malu
nyangkétang piring kau?"

Denpasar, 2002

[ 47 ]

NGUNTAP BALI

Uli dini
Mary Street, Darwin
nguntap Bali
masila ngaja-kangin
matédoh ngaja-kauh

Kaja-kangin Papua Nugini
ngejohang Hawaii
tusing maklepatan
Sang Dewata akijepan

Kaja-kauh nusa lan nusa
ombak nyalung magulung
angin ngambu ngluhur
nyujuh Gunung Agung
tan kayun Hyang Hyun
nengneng apeneleng

Di gumi bulé
sing mrawat Baliné
bulanan ngidam lekadan
inguh-binguh ngedot ngusud
boya kacunduk kangin-kauh

[ 48 ]

Adanan mlincer ping sia
mredaksina nyakupang lima
peteng galangé
galang petengé
marep kija cunguhé
marep kija acepé
Bali dini uli nguni

Denpasar, 2002

[ 49 ]

H O L I D A Y

Holiday
ke pantai Fannie Bay
bungah mabaju batik
amer kenyemé
bingar atiné

Timpal-timpal bulé
pada nyréré
liu pakrimik
nolih-nolih baju batik
"Indonesia mamati-mati
Indonesia nyarap gumi
I don't like batik shirt
I don't like garuda bird"

Holiday
ke pantai Fannie Bay
kedeh mabaju endek
ngemar madesek
depang buléné pasliwer
ngiber-ngiber tan pasedek

Nylisih di samping
bok pirang ngelut nyangkling
"Hai, how are you going?
I like endek shirt
I like Bali becik"

[ 50 ]

Holiday
di apartemén Stuart Park
nyurat apunggel
"Peta bule matugel-tugel
Indonesia mamati-mati
Bali becik demen ngigel"

Denpasar, 2002

[ 51 ]

CIMPLUNGAN

Cing cing cimplungan
macebur ilang
uluh kalangan
ngindang macimplungan
ngincang mailehan

Gumi linggah
ngindang élah
ngodag maincangan
Nu masi ledap
takut liwat belat
takut macemplung
kena gedig kena pulung

Mlaib ke gumi cupek
makelid keled-keled
padidi sing kobet
dadua mroang
tetelu embet
patpat mrebat
roang magarang
kadang lawan kadang

Di gumi linggah
galahé elah
ngandup
ngaplug
nyaup
mabriuk
Cing cing cimplungan
sing sing singgukan

Denpasar, 2002

[ 52 ]

M A S U L U B

Masulub mlembad lantang
jejeh girang
nyén tasak mabulihan
ulung mablangsutan
cadang naga sungsang

Masulub sigul kakul
égar uber takut
magaang nungkruk
boya takut kulkul bulus
mabalap ngumbar jengah
mela satia pasemayan
di muncuk matanceban

Masulub maboros bikul
giras girang
masulub i bikul
ngungkab jebagan
masulub i meong
nguber pawirang
juk kul juk méng
sagrep pecik apang nelik
juk kul juk meng
sagrep bejek apang dekdek

Lacur méong lacur
lacur kabelet katangkep
empet
Mara tawang
Méong tegul bikul
timpal sempal timpal

Denpasar, 2002

[ 53 ]

KIPAK-KIPEK

Kipak-kipek batan bunut
ungkul-ungkul majujuk
tepuk sing tepuk
tolih kaja tolih kelod
mirib ada anak nengok

Ngéncolang uli kangin
gelek-gelek celegukang
kenehé ngajakauhang
munuh damuh aketelan
éwér i matanai
ngambar lawat ngelodkauhang

Mudi gangsar nyaup kancut
ninggal bongkol bunut
tampig bangsing kupingé
sangket ketket bunguté
kipak-kipek peliate
lek majajar-jajar
ngajak braya makamben anyar
kimud macunduk-cunduk
ngajak nyama mabaju buuk

Rurungé ngajakauhang
nyirang ngamenekang
tepuk malikub-likub
limut ngambulangit
kambang tindakané
kambang tayungané

[ 54 ]

apa ané alih tondén tatas tepuk
apa ane tepuk tonden karoan nulih
yén dadi bilih-bilih
nguda kalahin
guminé kangin

Denpasar, 2002

[ 55 ]

LAMPAHAN 1

Di kalangan
pregina kilang-kileng
kelangan lampahan
cén kiwa cén tengen
cén keciwa cén madengen
Mula ento lampahan
kayang-kayang

[ 56 ]

LAMPAHAN 2

Tondén luung masuduk
énggalan macedug
kendange ngandup
Éncol matapel
ngerek langsé
mahbah dalem
ngibeh gunem

Ngengkrek tabuhe
kempur nyaluk tambur
klenang ngugal kebyar
sing nawang daken dalem
sing nawang ibeh dalem

Anaké mabalih
ngingkel ngadesem
tumbén kapanggih
tapel délem
ngigel dalem

Denpasar, 2003

[ 57 ]

SATAK KLEPUG

Satak klepug
titiang makemit
mangda gelis kajabut
pasilan ngatut

Ngepah i taru kepah
ngitukang carang buah
kudang sekar sampun kalunggar
katadah sang nglumbar

Binguh i paksi tangsiah
ngruruh rembun dayuh
ngulat sebun ngelut taluh
mangda tan kaliwat pongah
sang kumaruk kumerandah

Sarahina kasaksiang
seka semal ngedum pongpongan
ngocok klungah
ngempug bungkak
sambrag maberarak
negar nyugar tendas lengar
nyupat manah cupak
taler durung kacunduk
sané kabaos akah-muncuk

[ 58 ]

Gumanti tan sida karuruh
manawi tan ugi kaweruh
banggayang satak klepug
titiang nyantos pamatut
sira uning déwan grubug
matuuh gantut

Denpasar, 2003

[ 59 ]

BRIUK ... SIL!

Lang lang i lilang
nyen sing ngilang
timpug bungsil
briuk . . . sil!

Pedasang melahang
I Gancang nyambung tulang
apa kagemel kadén seken
apa kalebang saget ilang
kadén gelah padidian
énggalan suba pulang
Lang lang i lilang
i lilang magarang tulang
briuk ... sil!

Briuk pati kepug
saling jujuh saling singguk
nglembat
dakep
lébang
ilang
Ubek apang puek
simbuh apang sebuh
da takut bengil
briuk . . . sil!

[ 60 ]

Ané ilang dadi alih
ané alih dadi gelahang
ane gelahang lakar ilang
Nguda to sangetang
jalan nglayak nuut ombak
jalan nglangi nuut titi
sirah kedas sinah ngenah
ané nyilem
jitné selem
Briuk... sil!

Denpasar, 2003

[ 61 ]

NGEJUK LINDUNG

Ngejuk lindung
sabilang nyuluh
mapeték aji kidung

Aget I Krupu
kidunge kapit yuyu
teluné ulian puyung
maimbuh dadi ulu

Goloh nyabsab
goloh ngadab
suluh bangsel
kidung kenyel
mamogol pocol

Iwasin i lelipi
ligad-liged nyegut jeriji
ila-ila ulune mawali puyung
ila-ila puyungé suung mangmung

Denpasar, 2003

[ 62 ]

NGUNEB LANGSE

Puput sampun
imen-imen sasolahan
jagi kauneb langséné
jagi karingkus rangkiné

Pregina luih-luih
masolah ngulat lampah
nyusup ring kayun
manut ring manah
Candapinggala lan Nandaka
singa lembu magelur lulut
masesambatan matetangisan
kangen nreptiang jagat
satus rabina mrebat
napi pakolihang
becik margiang dharma sastra
ring kalangan ngéka samaya

Jagi kauneb langséné
pinih ungkur matilar
Sambada, Nohan, lan Tatit
sang tiga masaur singid
“Suba peteng guminé
tondén masi mati lampu
mani entungin bangkén lembu
milingkuhan bangken prabu
depang peteng kalangané
kakaput buyung bangké”

Denpasar, 2004

[ 63 ]Made Taro embas ring Desa Sengkidu, Karangasem, warsa 1939. Ngawit nyurat puisi lan cerpen Indonesia daweg ngran­jing ring SGB Gianyar (1953). Puisi mi­wah cerpen punika akéh sane kamuat ring koran-koran Jakarta (Suluh Indonesia, Berita Minggu, Sinar Harapan) miwah koran-koran sané terbit ring Bali (Suara Indonesia, Angkatan Bersenjata, lan Bali Post). Pupulan puisi punika sampun ka­medalang antuk Lesiba.

Ngawit warsa 1979, Made ngwangun "Sanggar Kukuruyuk", ge­nah alit-alité mlajah maplalian, magending, masatua, ngwacén puisi, miwah mateater. Ngeninin plalian, gending miwah satua, Made sam­pun ngamedalang buku (cakepan) akéhnyané lintang ring limolas. Cakepan-cakepan punika wénten sane kamedalang ring Bali, taler wenten ring Jakarta miwah Yogyakarta.

Piagem penghargaan sané sampun kapaica luiripun : Guru Teladan saking Gubernur Bali, Seni Kerti Budaya saking Bupati Badung, Bali Award (versi tabloid Bali Aga) saking Gubernur Bali, Adikarya saking IKAPI Jakarta, Anugerah Permata (vérsi "Permata Bank") saking Gubernur Bali. Cakepan puisi sane mamurda "Bebek Punyah" puniki kapupulang saking puisi-puisi Made sane maang­gé rarikrikan ring Sanggar Kukuruyuk, taler wénten sané sampun kamuat ring media cetak Canang Sari, Buratwangi, Bali Post, miwah Bali Aga.